Kościół św. Leonarda i św. Małgorzaty w Łowiczu

Z Nowy Łowiczanin

Kościół św. Leonarda ok 1930 r. Na pocztówce z kolekcja Jana Chlebnego
Fasada - wygląd współczesny
Absyda kościoła św. Leonarda

Kościół św. Leonarda i św. Małgorzaty w Łowiczu – potocznie nazywany Leonardem Powstał prawdopodobnie w XV w. Obecnie pełni rolę kościoła akademickiego.

Spis treści

Teorie na temat powstania

Kościół św. Leonarda w Łowiczu znajdujący się jeszcze na początku XVI wieku extra oppidum, mylnie uważany był przez wielu badaczy (S. Kozakiewicz, J.A. Miłobędzki, J. Wieteska, J. Warężak, R. Oczykowski) za najstarszy w tym mieście. Dr Marian Małuszyński zaprezentował teorię o zbudowaniu tego kościoła po wyniesieniu kościoła parafialnego do rangi kolegiaty i zajęciu części cmentarza kościelnego przez domy kanoników. Uważa on, że zaszła wtedy potrzeba oddzielenia cmentarza kościelnego od kościoła kolegiackiego. Rzekomo już w XV wieku miano wybrać piaszczyste wzgórza tuż przy mieście i na nim założyć cmentarz i pobudować drewnianą kapliczkę. Zupełnie inną genezę kościoła św. Leonarda podaje ks. Skiełczyński. Ze względu na nazwę terenu, na jakim znajdowała się świątynia, czyli Kierchów, umiejscowił tam cmentarz nielicznej grupy kolonistów niemieckich mieszkających w tym mieście. Natomiast ks. Stanisław Librowski podając, że pierwsze informacje na temat tej świątyni pochodzą z 1520 r., stwierdził, że nie należy upatrywać jej początków dalej niż w XV wieku. W rzeczywistości geneza kościoła św. Leonarda jest dla współczesnych nadal zagadką.

Historia

Pierwsza wzmianka o kościele św. Leonarda pochodzi z 1520 r. w związku z fundacją przy świątyni tzw. wikariuszy wiejskich. Pierwotny kościół spłonął w 1635 r. Odbudowany został ok. 1642 r. w stylu późnorenesansowym przez Andrzeja Kazimierza Cebrowskiego. W latach 1712 -13 opiekun kościoła ks. Marcin Kowalski, z fundacji Wojciecha Zimnego z Bobrownik, dobudował do murowanej części drewnianą nawę. W 1812 r. Francuzi umieścili w nim skład żywności, a po 1831 r urządzono tam składy wojskowe.

W 1887 r. ks. Szczepan Łasicki odnowił kościół i udostępnił go wiernym. Oczykowski podaje również, że w 1909 r. niejaki Wojciech Żabka ze Świeryża odrestaurował go własnym kosztem. Podczas I wojny światowej został dość poważnie zniszczony i zagospodarowany przez Niemców ponownie na składy wojskowe. Odnowiony po 1918 r. został poważnie zniszczony we wrześniu 1939 r. Spłonęła cześć drewniana, wypalone zostało wnętrze i dach. Aby ocalić mury od rozbiórki przez Niemców, jeszcze podczas wojny odbudowano dach świątyni.

Staraniem ks. prałata Józefa Wieteski w 1965 r. podjęto działania remontowe. W 1966r. oddano go do użytku dla uczczenia 1000-lecia Chrztu Polski.

We wrześniu 1998 r. biskup łowicki ks. Alojzy Orszulik, ustanowił kościół św. Leonarda, kościołem akademickim. Pierwszym rektorem kościoła został ks. Zbigniew Skiełczyński.

W 2000 r. z inicjatywy dwóch łowickich studentów architektury, dokonano rozbudowy kościółka o zakrystię. Inicjatywa ta miała na celu przywrócenie świątyni XVII-wiecznej formy zabudowy. Obecnie rektorem kościoła św. Leonarda jest proboszcz parafii katedralnej w Łowiczu. Bezpośrednią opiekę nad nim sprawuje jednak ks. Dariusz Bujak, wikariusz parafii katedralnej.

Architektura

Wygląd tego kościoła ukazuje sztych Georga Brauna z pocz. XVII w. Kościół był orientowany, drewniany, z podcieniami, z dachem dwuspadowym. Dach zwieńczony wieżyczką zakończoną szpiczastym hełmem z krzyżem. Przy kościele stała drewniana dzwonnica, która została spalona przez wojska rosyjskie. W dzwonnicy tej umieszczone były trzy dzwony, z których dwa pochodziły z 1670 r., trzeci został tam przeniesiony z kaplicy misjonarskiej. W czasach pruskich, mieszkaniec Zielkowic Jan Dołowicz, zakopał je pod ołtarzem, by uchronić od grabieży zaborcy. Po odkopaniu zostały umieszczone w dzwonnicy kościoła kolegiackiego.

Obecnie posiada on charakter późnorenesansowy. Jest murowany z cegły i rudy żelaznej, prostokątny, dwuprzęsłowy. Zamknięty jest półkolistą absydą, ściany są opilastrowane i oszkarpowane. Fasada posiada ślady zamurowanego otworu tęczowego, zwieńczona jest trójkątnym szczytem ze sterczynkami. Dach jest dwuspadowy, zwieńczony wieżyczką z latarnią i hełmem. Kościół posiada sklepienie kolebkowe z lunetami i częściowo ozdobione geometryczną siatką stiukowych żeber. W nadprożu znajduje się tablica inskrypcyjna, informująca o fundatorze oraz o remontach kościołach.

Wyposażenie

Według opisu wizytacji z 1780 r. kościół był zaopatrzony w odpowiednią ilość szat i naczyń liturgicznych. Posiadał 15 ornatów, dwie kapy, antepedia do ołtarzy, dwa kielichy, monstrancja srebrna, pozłacana, relikwiarze, ampułki, tacki, lichtarze. W drewnianej części kościoła znajdował się chór muzyczny, a na nim stary pozytyw o 7 głosach. Po 1887 r. na jego miejsce wstawiono organy przeniesione tam z kaplicy seminaryjnej.

Ołtarze

Według wizytacji z 1780 r. kościół wyposażony był w trzy ołtarze. w głównym znajdował się obraz Jezusa Ukrzyżowanego i Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Ołtarz boczny od strony zakrystii był pod wezwaniem św. Leonarda, z obrazem świętego, namalowanym w 1904 r. przez ks. Stanisława Retkego dziekana sokołowskiego i Kazimierza Kowalewskiego z Sokołowa. Po drugiej stronie kościoła znajdował się ołtarz pod wezwaniem św. Małgorzaty, z obrazem namalowanym w 1718 r. Przedstawiał on pannę, męczennicę z kropidłem w ręku, którym poskramia szatana w postaci smoka wijącego się pod jej nogami. Według ks. Zbigniewa Skiełczyńskiego, po remoncie kościółka dokonanym przez ks. prałata Łasickiego rozebrane zostały dwa boczne ołtarze św. Leonarda i św. Małgorzaty, a w zamian postawiono cztery barokowe ołtarze z kaplicy seminaryjnej z obrazami św. Karola Boromeusza, św. Wincentego, nawrócenia św. Pawła, i św. Małgorzaty.

Obrazy

W historiografii dotyczącej kościoła św. Leonarda zachowały się informacje o istnieniu w nim poszczególnych obrazów:

  • Matki Boskiej z Dzieciątkiem Jezus i św. Janem;
  • św. Katarzyny (prawdopodobnie wotywny);
  • św. Leonarda;
  • św. Małgorzaty;
  • św. Anastazji;
  • św. Mikołaja biskupa;
  • św. Karola Boromeusza, kardynała i arcybiskupa mediolańskiego;
  • portret prymasa Stanisława Szembeka;
  • portret nieznanego aptekarza

Szpital

Szpital św. Leonarda pełnił rolę przytułku i domu starców. Pierwsza wzmianka o szpitalu pochodzi z 12 maja 1557 r. kiedy abp Mikołaj Dzierzgowski na prośbę fundatora Ambrożego Rudzkiego wydał dokument dotyczący przeniesienia z kolegiaty łowickiej do kościoła szpitalnego św. Leonarda ołtarza św. Piotra i Pawła. W XVII wieku szpital przejął majątek po upadłej instytucji Bractwa Miłosierdzia. Dzięki sprzedanej kamienicy na Starym Rynku, zbudowano nowy budynek szpitala. Utrzymanie szpitalowi zapewniały przejęte po Bractwie ziemie na Korabce i Zielkowicach oraz sołectwo w Zabostowie Dużym. Opiekę nad szpitalem sprawowała kapituła łowicka, a liczni jej członkowie przeznaczali dla niego znaczne sumy pieniędzy. Źródła wymieniają go jeszcze w XIX w. Był to budynek drewniany, z czterema pomieszczeniami i dużą sienią, znajdującymi się na parterze. W 1831 r. został rozebrany w celu przeznaczenia materiału budowlanego na umocnienia.

Instytut św. Leonarda (Bartoszków)

Powstał w 1742 r. z inicjatywy wikariusza kolegiaty, ks. Jana Dziewierskiego. Jego działalność polegała na kształceniu ubogich chłopców, zwanych Bartoszkami. W 1747 r. pod opieką instytutu znajdowało się 20 chłopców, którzy zamieszkiwali w specjalnym domu przy kościele św. Leonarda. Ks. Dziewierski otrzymał w 1750 probostwo św. Ducha, które od tej pory stanowiło podstawę materialną dla utrzymania instytutu. W 1761 r. prymas Władysław Łubieński pozwolił ks. Dziewierskiemu odkupić wójtostwo w Skaratkach od Aleksandra Pędzickiego, którego dochody przeznaczone zostały również na utrzymanie Bartoszków. Na czele instytutu stał regens i dyrektor. Przyjmowano do niego najbiedniejszych chłopców w wieku 9 – 11 lat. Ilość miejsc w instytucie określono na 12, z czasem ufundowano dodatkowe dwa miejsca. W 1847 r. fundusz Instytutu o 150 rubli srebrem powiększył gen. Stanisław Klicki. Okres edukacji wynosił 6 lat, w ciągu których chłopcy kończyli 2-letnią szkołę elementarna i 4-letnią szkołę pijarską. Po tym etapie mogli ubiegać się o przyjęcie do seminarium duchownego, korpusu kadetów czy podejmować pracę nauczyciela wiejskiego. Za udział duchowieństwa w powstaniu styczniowym, skutkiem represji, majątek Instytutu został zabrany. W 1873 r. przekazany został po zarząd Rady Dobroczynności i tym samym ostatecznie rozwiązany. Kwota 1051 rubli majątku Instytutu obracana była na stypendia dla łowickiego gimnazjum.

Zobacz także

Dane adresowe

al. Sienkiewicza 1, 99-400 Łowicz

pow. łowicki, woj. łódzkie

Nr telefonu: (+48) 46 837 95 65, 46 837 84 01

Źródła

Osobiste